شنبه 26 دی 1394

ردپای بیابانزایی در منابع طبیعی همدان

   نوشته شده توسط: حسین زندی    نوع مطلب :روزنامه همشهری ،زیست بوم ،

ردپای بیابانزایی در منابع طبیعی همدان

نویسنده: حسین زندی
ردپای بیابانزایی در منابع طبیعی همدان
توسعه منابع طبیعی شهرستان همدان در سال‌های اخیر با مشکلات متعددی مواجه بوده است. از طرفی کاهش منابع آبی و بارش‌های آسمانی و کاهش اعتبارات، توسعه منابع طبیعی را با مشکل روبه‌رو کرده و موجب شده تلاش نهاد متولی این بخش، اداره منابع طبیعی و آبخیزداری همدان، برای جبران کمبود‌ها، حفظ روند توسعه و جلوگیری از تخریب روزافزون بیش از پیش باشد...
1394/10/26
توسعه منابع طبیعی شهرستان همدان در سال‌های اخیر با مشکلات متعددی مواجه بوده است. از طرفی کاهش منابع آبی و بارش‌های آسمانی و کاهش اعتبارات، توسعه منابع طبیعی را با مشکل روبه‌رو کرده و موجب شده تلاش نهاد متولی این بخش، اداره منابع طبیعی و آبخیزداری همدان، برای جبران کمبود‌ها، حفظ روند توسعه و جلوگیری از تخریب روزافزون بیش از پیش باشد. برای بررسی توسعه منابع طبیعی شهرستان همدان پای صحبت «علیرضا الوندی»، رئیس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان همدان، نشستیم که در ادامه می‌خوانید:
 اراضی تحت پوشش اداره منابع طبیعی شهرستان چقدر مساحت دارد؟
کل وسعت اراضی شهرستان همدان ۲۷۳هزار هکتار است که ۱۲۸هزار هکتار آن جزو منابع ملی است و اداره منابع طبیعی و آبخیزداری همدان وظیفه حفاظت و احیای این اراضی را بر عهده دارد. از این ۱۲۸هزار هکتار اراضی ملی حدود ۴۷۹ هکتار جنگل دست‌کاشت است. متأسفانه در شهرستان همدان جنگل طبیعی و اراضی جنگلی نداریم. بخشی از جنگل‌کاری دست‌کاشت واقع در سد اکباتان و زمین‌های پیرامونی آن است. حدود ۳۰ هکتار در اراضی آبشینه و حدود ۵۰ هکتار جنگل‌کاری نیز در حاشیه جاده محور همدان-تهران انجام داده‌ایم.
 در ادامه محور همدان-تهران، بعد از پلیس‌راه، محوطه‌ای جنگل‌کاری شده است. این بخش مربوط به کدام نهاد است؟
منطقه مذکور متعلق به استان همدان و مربوط به اداره‌ها یا شهرستان‌های مختلف است؛ پس از پلیس‌راه همدان به سمت جاده تهران تا انبار نفت و سیلو در حوزه شهرستان بهار است. از آن به بعد حوزه کبودراهنگ محسوب می‌شود. وسعت حوزه کبودراهنگ زیاد است اما متأسفانه چند سالی است با پدیده خشکسالی و بیابانی شدن این اراضی مواجه شده‌ایم و تأمین آب برای آبیاری بسیار دشوار شده است.
 در خصوص وضعیت دیگر شهرستان‌های استان بگویید؟
به‌طور کلی بخش زیادی از اراضی شهرستان‌های استان مانند ۴۰ هکتار از اراضی قهاوند شامل ملی، کشاورزی و مراتع در حال حاضر به بیابان تبدیل شده است. سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با پیگیری‌های انجام‌شده در سال‌های گذشته توسط اداره متبوع در همدان پذیرفت که همدان هم جزو استان‌هایی است که بیابان دارد. این تقسیم‌بندی به لحاظ برنامه‌ریزی کوتاه‌مدت، بلندمدت و تخصیص بودجه مهم است.
 از جمله مباحثی که در رسانه‌ها و بین مردم وجود دارد، بیابانی شدن دشت‌های همدان به خصوص دشت قهاوند و کبودراهنگ به دلیل چاه‌های عمیق و بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آبی همدان است. به نظر شما بیابان‌زایی چقدر متأثر از ایجاد نیروگاه و حفر چاه‌های عمیق کشاورزی است؟
ابتدا باید توجه داشت بحث کویر که در دیگر بخش‌های ایران وجود دارد با بیابان متفاوت است. درست است که عوامل طبیعی مثل خشکسالی باعث ایجاد بیابان شد اما عامل انسانی صددرصد اصلی‌ترین نقش را در بحث بیابانزایی دارد. در بحث نیروگاه باید کار‌شناسان امور آب اظهار نظر کنند اما به احتمال زیاد نیروگاه می‌تواند بسیار مؤثر باشد. چاه‌های غیرمجاز و عمیق و برداشت‌های بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی صددرصد در بیابانزایی مؤثر بوده است. حال در این قضیه کدام بخش بیشتر تأثیرگذار بوده را باید کار‌شناسان امور آب و کار‌شناسان مربوطه بگویند. اما آنچه کار‌شناسان اداره منابع طبیعی و آبخیزداری همدان برداشت کرده‌اند این است که همه این موارد باعث ایجاد بیابان در همدان شده است.
 محدوده حوزه آبخیز همدان کجاست؟
آغاز حوزه آبخیز در شهرستان همدان از ارتفاعات الوند است. در سال‌های گذشته این حوزه به این شکل بوده که بارندگی و نزولات آسمانی توسط رودخانه‌هایی مانند «سیمین‌رود» و رودخانه‌های اطراف از مسیر دشت قهاوند عبور می‌کرد؛ بخشی به سمت سد اکباتان می‌رفت و بخشی به سمت منطقه فرقان در اراک هدایت می‌شد؛ یعنی شامل حوزه وسیعی بوده که موجب حاصلخیزی بالای دشت قهاوند همدان می‌شده است. در واقع آب‌های جاری و نزولات آسمانی که از ارتفاعات الوند جاری می‌شده عامل مهم این حاصلخیزی بوده است.
 شرایط امروز حوزه آبخیز همدان چگونه است؟
امروز متأسفانه تمام آن مسیر‌ها را بسته‌ایم و باغ‌ها را ایجاد کرده‌ایم. برداشت‌های بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی داشته‌ایم و دیگر حتی یک خروجی آب به سمت سد اکباتان نداریم. از طرفی این کار موجب تشکیل یک کانون بیابانی در انتهای محوطه سد اکباتان شد که با پیگیری‌های اداره منابع طبیعی دنبال آن هستیم تا اعتبارات دولتی و مشارکت‌های مردمی را برای احیای دوباره منطقه به کار ببندیم که البته کار بسیار سختی است. وقتی طبیعت را دستکاری می‌کنید و از بین می‌برید احیا کردن آن بسیار سخت می‌شود.
روند باززنده‌سازی، هزینه و نیروی انسانی بسیاری نیاز دارد و شاید سال‌ها زمان ببرد. تخریب طبیعت ممکن است در یک پروسه زمانی مثلا ۱۰ساله اتفاق افتاده باشد اما احیای آن ممکن است ۱۰برابر زمان ببرد تا شاید بتوان آن طبیعت را دوباره احیا کرد.
 آیا در این روند گفته شده تاکنون کار مهمی صورت گرفته است؟
در بحث احیای آبخیز منطقه برنامه‌ریزی و کارهای اجرایی خوبی انجام شده است. حدود ۵۰درصد کارهای اجرایی و مطالعاتی آبخیزداری انجام شده است؛ اما باید در نظر داشت کار آبخیزداری کاری است که هزینه‌بردار است و اعتبارات زیادی می‌خواهد. همچنان به جذب اعتبارات نیاز داریم تا در این حوزه هزینه کنیم. برنامه ویژه‌ای که در حال حاضر در دست اجرا داریم، این است که اجازه ندهیم بیابان در منطقه قهاوند بیش از این توسعه پیدا کند؛ آن را کنترل کنیم و در ادامه به حالت مراتع قبلی بازگردانیم.
 بازگردیم به بحث جنگل‌کاری و حفظ آن؛ چقدر توانسته‌اید جنگل‌کاری صورت گرفته را حفظ کنید؟
همان‌طور که گفته شد جنگل‌کاری انجام شده در همدان دست‌کاشت است. وقتی اراضی جنگلی و جنگل طبیعی نداشته باشیم ایجاد جنگل در طبیعت با مشکل مواجه می‌شود. وقتی با اراضی جنگلی و جنگل طبیعی مواجهیم توسعه جنگل راحت‌تر انجام می‌شود چون شرایط اقلیمی راحت‌تری دارد. اما در استان همدان ضمن انجام برنامه‌ریزی اصولی با محدودیت‌هایی مواجه هستیم. مثلاً برای توسعه جنگل باید از گونه‌هایی استفاده کنیم که در منطقه دوام داشته باشند؛ گونه‌های درختان پهن‌برگ مانند زبان‌گنجشک، افرا و اقاقیا.
 آیا این گونه‌های گیاهی بومی منطقه هستند؟
اولویت ما در این بحث استفاده از گونه‌های بومی منطقه است که با شرایط آب و هوایی منطقه سازگار و به خشکی یا کم‌آبی مقاوم باشند. در سوزنی‌برگ‌ها نیز از سرو و کاج استفاده کردیم. مشکل عمده ما در جنگل‌کاری محدودیت آب است. ۱۲۷هزار هکتار اراضی منابع ملی داریم و می‌توانیم در نقاط مختلف شهرستان این کار را انجام دهیم. آنچه برای سال‌های ابتدایی حداقل در ۵ یا ۶ سال نخست نیاز داریم حمایت بیشتر مانند آبیاری، مراقبت و واکاری است؛ اما عملا با توجه به کمبود آب و شرایط خاص همدان در این خصوص و برای تداوم توسعه با مشکل مواجه هستیم.
 آخرین وضعیت گونه‌های کاشته‌شده در چه شرایطی است؟
شرایط نگهداری واقعاً سخت است. گونه‌هایی که در سال‌های گذشته کشت شدند ‌درصد موفقیتشان بالا بود. گونه‌هایی که از سال ۹۲ و ۹۳ کشت شد، مراقبت بیشتری می‌خواهد. ۱۰درصد خطای طبیعی است، اما سعی می‌کنیم تا آنجا که می‌توانیم برای کاهش این خطا و نگهداری بیشتر تلاش کنیم.
 مسئله‌ دیگری که این سال‌ها با آن مواجه بوده‌ایم آلودگی‌های متعدد هوا، ریزگرد‌ها و گرد و غبار است. آیا قطع درختان و تبدیل زمین‌های کشاورزی، باغ‌ها و مراتع توسط بخش خصوصی یا شهروندان به مناطق مسکونی را در این خصوص مؤثر می‌دانید؟ در صورت تأیید چقدر توانسته‌اید جلوی این کار را بگیرید؟
در سال‌های گذشته درست جایی شهرسازی کردیم و آن را توسعه دادیم که خوش آب‌وهوا‌ترین منطقه و بهترین اراضی از نظر سرسبزی بود. این کار عملاً کاهش بافت سبز منطقه همدان را تحت تأثیر خود قرار داد. تبدیل اراضی به مناطق مصنوعی و باغ‌ها به خانه‌باغ باعث می‌شود بهترین خاک و بهترین مناطق سرسبز شهر به خانه‌های مسکونی تبدیل شود.
 در این خصوص باید دستگاه‌های متولی حتی دستگاه قضایی و انتظامی با توجه به شرایط قانونی که دارند پیگیر مسئله باشند. در واقع عملاً به دست خود فضای سبز، منابع آبی و طبیعی را تخریب می‌کنیم و از بین می‌بریم. متأسفانه این روند همچنان ادامه دارد.
 آیا بارش‌های آسمانی نیز مؤثر بوده است؟
بارش‌های ما در ۱۰ سال گذشته از حد ۳۵۰ میلی‌متر که حد مجاز است به مرز ۳۰۰ میلی‌متر رسیده که اگر این روند ادامه داشته باشد کشاورزی در استان با مشکل مواجه می‌شود. در مراتع هم به همین شکل است؛ یعنی مقدار بارش از ۳۵۰ میلی‌متر کمتر شده و پوشش مرتع هم از بین رفته است.
 پس آیا به‌طور کلی می‌توان گفت بحث توسعه در استان با علامت سؤال‌های متعددی مواجه است؟
هدف توسعه رفاه و تعالی انسان است. توسعه‌ای که انسان را از مواهب خدادادی همچون طبیعت و منابع طبیعی محروم سازد توسعه نیست بلکه تخریب است. ممکن است در کوتاه‌‌مدت شاهد رونق و توسعه باشیم اما در آینده و در بعد کلان به سمت تخریب حرکت می‌کنیم.کاهش پوشش گیاهی، شور شدن اراضی مانند آنچه در قهاوند داریم، بیابانی شدن اراضی، افزایش ریزگرد‌ها، شن‌های روان، کاهش تولیدات کشاورزی، افزایش مهاجرت و تمام اینها باعث تخریب منابع طبیعی می‌شود. این‌چنین تخریبی، آسیب‌پذیری اقتصادی صددرصد دارد. هر کجا هم آسیب‌پذیری اقتصادی داشته باشیم تبعات بعدی مانند آسیب‌پذیری سیاسی، اجتماعی و فرهنگی هم داریم.
  • ایجاد نیروگاه و برداشت‌های بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی باعث بیابانزایی در منابع طبیعی همدان شده است.
  • http://ostani.hamshahrilinks.org/Ostan/Iran/Hamedan/Contents/%D8%B1%D8%AF%D9%BE%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86?magazineid=


برچسب ها: همشهری همدان ، بیابانی شده همدان ، منابع طبیعی همدان ، کم آبی همدان ،

شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Website Traffic | Buy Targeted Website Traffic