چهارشنبه 15 مهر 1394

خاستگاه جشن مهرگان

   نوشته شده توسط: حسین زندی    نوع مطلب :مطالب در خبر گزاری ها ،گفتگو ،میراث فرهنگی ،

خاستگاه جشن مهرگان

انتخاب خبر- حسین زندی: جشن هاو آئین های ایرانی در گذر زمان دچار دگرگونی فراوانی شده است. امروز افزون بر دگرگونی برآمده از رخدادهای اجتماعی، اقتصادی و صنعتی، فاصله گرفتن از هویت ایرانی نیز بر فراموشی برخی از این آئین ها دامن زده است. یکی از مهمترین جشن های ایرانی مهرگان است که با توجه به اهمیت آن دو پرسش عمده را پیش روی ما نهاده است؛ خاستگاه و سرچشمه این جشن کجا و چه زمانی بوده دیگر اینکه آینده چنین جشنی چگونه خواهد بود؟ برای باز پرسیدن این پرسش ها و پرسش های دیگر، خبرنگار انتخاب خبر گفت و گویی با دکتر شروین وکیلی، پژوهشگر حوزه جامعه شناسی و تاریخ داشته است که در پی می آید.

 دکتر مهرداد بهار معتقد است پیش از آریایی ها جشن مهرگان در بین النهرین رواج داشته در آنجا مردوک خدای بابل غولی که مادر همه غول هاست به نام تیامت  را می کشد و از تن این غول جهان را می سازد این جشن، جشن بنا نهادن جهان است و آریایی ها این جشن را به یک آیین ایرانی بدل کرده اند. چقدر به چنین باوری می توان باور داشت؟

چنین می‌نماید که بزرگداشت اعتدال بهاری امری عمومی و دیرینه باشد که بسیاری از فرهنگ های مستقر در ایران زمین با آن آشنا بوده و برایش آیین هایی داشته‌اند. در میان این فرهنگها، منابع نوشتاری میانرودان باستان از همه شناخته شده‌تر و مشهورتر است و استاد بهار بر این مبنا جشن بابلی آکیتو را معیار این آیین ها گرفته است. به نظر من شکل کنونی و دقیق جشن نوروز که بر اعتدال بهاری تاکید دارد و آشکارا به تقویمی خورشیدی مربوط می‌شود، در فرهنگهای مقیم ایران شرقی ریشه داشته است. چون نظام گاهشماری میانرودان قمری است و ساختار منظم و معقولی برای تشخیص ابتدای بهار نداشته‌اند. این نظام گاهشماری خورشیدی تازه در ابتدای دوران هخامنشی و با چیرگی پارس ها بر بابل رسمیت می‌یابد. پیش از آن هم در بابل مفاهیمی که به اخترشناسی مربوط می‌شود و دوازده برج فلکی را در نظر می‌گیرد، در دوران ورود کاسی‌ها و زمامداری پانصد ساله‌شان بر میانرودان دستخوش جهشی می‌شود و کاسی‌ها نیز از شرق زاگرس و اقلیم ایران مرکزی به آن سو کوچیده بودند. بنابراین چنان که در کتاب «اسطوره‌ی آسمان شبانه» به تفصیل اسنادش را آورده‌ام، به نظرم شالوده‌ی تقویمی نوروز و ساز و کارهای علمی و نجومی تشخیص آغاز سال نو در ایران شرقی ریشه دارد و تنها دیرتر و در فاصله‌ی قرن هشتم تا ششم پیش از میلاد به میانرودان وارد شده است. در عین حال میان مراسم سال نوی بابلیان که آکیتو نامیده می‌شده و نوروز ایرانی شباهت هایی دیده می‌شود که مهمترینش دوازده روز جشن گرفتن و خروج از شهر در روز سیزدهم بوده است. به نظرم سخن استاد بهار درباره‌ی این بخش درست است، هرچند باز مراسمی شبیه به شبیه‌خوانی انوماالیش در آیین های ایرانی غایب است و اصولا آن چارچوب چندخدایی میانرودانی را در رمزگذاری بهار و آیینهای نوروزی نمی‌بینیم.

شروین وکیلی دو برداشت مهم در چنین جشن هایی وجود دارد یکی نگاه اسطوره ای  به این جشن ها است و دیگری کاربری نجومی و این اعتقاد که پدید آمدن این جشن ها بر اساس باورهای نجومی است اما در هردو باور موضوع آفرینش بسیار پر رنگ است این موضوع را چگونه می توان بررسی کرد؟

چنان که گفتید هر آیینی از این دست دو لایه‌ی متمایز دارد. یکی اسطوره‌ها و باورها و گاه دانش هایی (مانند اخترشناسی و گاهشماری) که در انحصار نخبگان و کاهنان بوده و چارچوب عمومی آیین را و ریزه‌کاری‌های رمزپردازانه‌اش را سازمان می‌داده است. دیگری خودِ آیین که به شکلی زنده و پویا با مشارکت توده‌ی مردم انجام می‌شده و کارکردی جامعه‌شناختی (همبستگی اجتماعی، مشروعیت بخشیدن به نظم سیاسی حاکم، نشانه‌گذاری دوره‌های پیاپی کشت و کار) را به انجام می‌رسانده است. درباره‌ی بخش دوم چون فرهنگی نانویسا بوده، داده‌هایی بسیار اندک داریم و در نتیجه باید توجه کنیم که تحلیل‌هایمان همواره به سطحی فرهنگی و لایه‌ای نخبه‌گرایانه محدود می‌شود که شکلی نوشتاری به خود می‌گرفته و می‌توانسته تا دوران ما باقی بماند. در آیینهای ایرانی نوروز و مهرگان آشکارا با یک دستگاه نظری منسجم و اسطوره‌های کلان و بسیار پیچیده‌ای روبرو هستیم که هم ساز و کار آفرینش جهان و مسئله‌ی شر را در چارچوبی زرتشتی توضیح می‌دهد، و هم جایگاه انسان در هستی و پیوندش با امر قدسی را با مضمونی مهرپرستانه صورتبندی می‌کند. یعنی به نظرم از زاویه‌ی دستگاه نظری، باید این دو جشن را ترکیبی از دستگاه فلسفی زرتشت با نظام اساطیری و روایی مهرپرستان دانست. آکیتو و سایر جشنهای بومی‌ای که بی‌شک پیشتر از عصر هخامنشی در ایلام و گوتی و ماننا و شهرسوخته رواج داشته به این بدنه‌ی نظری افزوده شده و همچون زیرسیستمی در دل آن تداوم یافته‌اند، اما از نظم و عمق نظری‌ای که بتواند بدنه‌ی آن را  دستکاری کند، برخوردار نبوده‌اند.

اسطوره هایی که جشن های کهن ایرانی به همراه دارد مانند کشته شدن ضحاک به دست فریدون در جشن مهرگان را چگونه می توان بررسی کرد؟

در کل چنین می‌نماید که جشن مهرگان و نوروز دو مرحله‌ی متفاوت از تاریخ اساطیری هستی را در دید ایرانیان رمزگذاری کرده باشد. نوروز که با ماه فروردین آغاز می‌شود و به فروشی/ فروهر (یعنی نیرویی در روان انسان) اشاره دارد، به فرشگرد و نوسازی هستی در آخرالزمان اشاره می‌کند و نوروز و احیای زندگی گیاهی را نمادی و سرمشقی از آن در نظر می‌گیرد. در مهرگان با چیرگی تدریجی سرما بر گرما و تاریکی بر نور و پایان تابستان و آغاز پاییز روبرو هستیم. اصولا در اسطوره‌ی مهر زایش نور از دل ظلمت اهمیت دارد و این همان است که باعث شده جشن زادروز مهر را در تاریک‌ترین شب سال برگزار کنند. مهری که در تاریکترین شب سال زاده می‌شود و به تدریج نیرومندتر می‌شود، به فریدونی شبیه است که در تیره‌ترین برش تاریخ بر ضحاک غلبه می‌کند، و به همین ترتیب اینها با اسطوره‌های مشابه دیگری مثل چیرگی کیخسرو بر افراسیاب یا غلبه‌ی اردیبهشت بر آز در آخرالزمان شباهت دارند. یعنی ما دو اسطوره‌ داریم: یکی نوروز که هستی‌شناختی و آخرالزمانی و فلسفی است و روان انسانِ کامل و نقش فرشگردسازی او تاکید دارد، و دیگری مهرگان که حماسی و جنگاورانه و اخلاقی است و به چیرگی نیروهای نور بر ظلمت در نامحتمل‌ترین شرایط اشاره می‌کند.

ارتباط جشن مهرگان و آئیین مهر را چگونه می بینید؟

تردیدی نیست که آیین مهرگان از جریان دینیِ مربوط به ایزد مهر برای ما به یادگار مانده است. رمزگذاری‌های آن، نام‌های منسوب بدان، و آیینهای کهنش همگی این حدس را تایید می‌کنند. اما باید توجه داشت که آیین مهر در دوران یشازرتشتی دینی مستقل نبوده و تنها جریانی در دل دین چندخدایی کهنسال ایرانیان محسوب می‌شده است. یعنی مهر در دوران پیشازرتشتی هرگز ایزد یکتا نبوده و تنها نزد طبقه‌ی جنگاور نیرومندترین ایزد در میان شبکه‌ای از خدایان قلمداد می‌شده است. چنان که در نوشتارهای دیگری مفصل شرح داده‌ام، آنچه امروز از آیین مهر می‌بینیم شکلی دگرگون شده از آن است که همچون گرایشی عرفانی در دل دین زرتشتی باقی مانده و به کلی از نظر چارچوب نظری با فلسفه‌ی زرتشتی گره خورده است. یعنی آیین مهرگان یا هر رمزپردازی دیگر مهر را نمی‌تواند از کیش زرتشتی جدا ساخت. هرچند شاید بتوان تبارنامه‌هایی برای برخی از عناصر آن به دست داد. مثلا می‌دانیم که زمان برگزاری این  که در مهرروز مهرماه است و حدس من در کتاب «داریوش دادگر» آن است که در ابتدای کار هفتمین روز از هفتمین ماه سال خورشیدی بوده و بعدتر با افزوده شدن ایزدان زرتشتی به ابتدای ماه سی روزه، به روز شانزدهم منتقل شده است. همچنین تقدس عدد هفت که خاستگاهی مهری دارد و در جشن مهرگان زیاد تکرار می‌شود خود در مفهوم هفت اختر ریشه دارد و میراثی اخترشناسانه است که به نظرم در ایران شرقی ابداع شده و کهنترین متنی که بدان اشاره دارد برخی از یشت‌های اوستاست.

گاهی می توان رد پای مهرگان را در مناسک باورها و جشن ها یی که امروز هم برگزار می شود جستجو کرد مانند آیین قالیشویان مشهد اردهال کاشان یا جشن انگور در ارومیه، تاكستان، ملایر و جشن انار با چنین برداشتی موافق هستید؟

تردیدی نیست که بسیاری از این آیینها پیشینه‌ای بسیار طولانی دارند. اما با توجه به مردمی بودن‌شان و این که طی فرهنگی نانویسا تداوم یافته‌اند، به نظرم باید درباره‌ی پیوند دادن الگوهای امروزین و دیرینه احتیاط به خرج داد. چون به دلایلی سیستمی و کارکردی اصولا شباهتهایی عمومی میان مراسم جمعی وجود دارد و این را نباید با هم‌تباری و پیوستگی تاریخی یکی دانست. عناصر و نمادها و آیینهایی که منحصر به فرد باشند و غیرعادی و غیرهنجارین بنمایند و در متون کهن بدان اشاره شده باشد، اگر در مراسم امروزین هم مشاهده شود می‌توان تا حدودی به تداوم و پیوستگی آیینی کهن حکم کرد. خارج از آن احتیاط علمی به نظرم سزاوارتر است.

چه بپذیریم و چه قبول نکنیم بخش عمده ای از جشن ها و آیین های ایرانی را در کتاب ها باید جستجو کرد مردم امروز کمتر به برگزاری آن می پردازند از جمله جشن مهرگان که البته سابقه رکود و به حاشیه رفتن این جشن به دوره مغول ها برمی گردد و در سال های اخیر اتفاق نیفتاده برای بازشناسی و بازیابی این جشن ها چکار می توان کرد؟

راستش فکر می‌کنم طی بیست سال گذشته نوعی نوزایی نمایان و پرشور جشنهای کهن ایرانی را می‌بینیم و چنین دگرگونی‌ای در زمانی چنین کوتاه را در دورانهای تاریخی پیشین سراغ ندارم. یعنی چنین می‌نماید که ایرانیان در همین نسلی که همه‌ی ما به آن تعلق داریم، به نوعی بازاندیشی و بازسازی ریشه‌دار آیینها و مراسم و جشنهای دیرینه‌ی خود دست گشوده‌اند و دستاوردها و نتایج آن هم چشمگیر و جالب توجه می‌نماید.

در اهمیت این جشن همین بس که اعراب به جای واژه جشن از مهرگان (مهرجان) استفاده می کنند، اما در ایران قرن هاست این جشن به صورت عمومی برگزار نمی شود علاوه بر فشار مغول ها چه دلیل دیگری می توان بیان کرد؟

منسوخ شدن تدریجی جشن مهرگان از آن روست که این جشن بر خلاف نوروز که از همان ابتدای کار در اسلام پذیرفته شد، در ایران بیشتر به زرتشتیان منسوب می‌شده است. این را هم باید در نظر داشت که احتمالا تا عصر ایلخانی یعنی تا قرن هفتم هجری همچنان بخش عمده‌ی جمعیت ایران زمین از کشاورزان و دهقانانی تشکیل می‌شده که بیشترشان زرتشتی بوده‌اند. یعنی داده‌هایی هست که نشان می‌دهد تا حمله‌ی مغول دین اسلام دین اقلیتی شهرنشین بوده و توده‌ی جمعیت روستایی همچنان زرتشتی بوده‌اند. جشن مهرگان هم به این گروه مربوط می‌شده و تا حدودی در مقابل جشنهای اسلامی فطر و قربان قرار می‌گرفته، و البته با نوروز پیوند داشته که جشن ملی و عمومی همه‌ی ادیان ایرانی بوده است. پس از حمله‌ی مغول است که شیرازه‌ی کهنسال زندگی اجتماعی در ایران دریده می‌شود و قبایل متحرک بر روستاها نیز چیره می‌شوند. از همین دوران زوال تدریجی زبان پارسی در مناطقی مثل آذربایجان و عراق عرب و آناتولی و آسیای میانه و پاکستان امروزین را می‌بینیم و این به خاطر کشتار سخت مغولان است و جایگزین شدن جمعیت بومی ایران با مهاجرانی که مغول و ترک و تاتار هستند. در این هنگامه است که بسیاری از آیینهای دیرین از جمله مهرگان نیز منسوخ می‌شود.

آنچه از سروده های شاعران بر می آید این است که مهرگان را جشن شاهان و خسروان دانسته اند اما بر اساس داشته ها و یافته های اساطیری و تاریخی این جشن به صورت عمومی در بین مردم و کشاورزان هم برگزار می شده چگونه می توان این موضوع ها و تقسیم بندی هارا تمیز داد؟

چنان که گفتم جشن مهرگان جنبه‌ای مردمی داشته و به ویژه با کشاورزان زرتشتی پیوند داشته است. اما چون این طبقه جمعیت بزرگی از ایران را تشکیل می‌داده‌اند، شاهان هم این جشن را با شکوه فراوان برگزار می‌کرده‌اند. طوری که انگار جنبه‌ی شادخوارانه و خوشباشی مهرگان از نوروز جدی‌تر بوده و به همین خاطر در زبان عربی جشن را مهرجان می‌نامند و نه نوروز. نوروز انگار ماهیتی بیشتر آیینی و درباری و ملی داشته و وحدت اقوام ایرانی را نشان می‌داده، در حالی که مهرگان مردمی‌تر و رهاتر بوده و تا حدودی بازمانده‌ی آیینهای کهنسال خسروان باستانی قلمداد می‌شده است.

بهره گیری از جشن های ایرانی برای تقویت روحیه شادمانی و نشاط اجتماعی در جامعه امروز چگونه می تواند اتفاق بیفتد؟

تردیدی در این نکته نیست که ایرانیان امروز با نوعی قحطی شادمانی روبرو هستند و از سردرگمی و بی‌بنیادیِ ساختهای اجتماعی تولید شادی رنج می‌برند. روی آوردن‌شان به آیینها و جشنهای باستانی یکی از راهبردهایی است که چنین نقصی را بر طرف می‌کند و بر خلاف وامگیری‌های سطحی از جشنها و مراسمی که از راه سینما و ماهواره تبلیغ می‌شوند، کوشش برای بازسازی این مسیرهای بومی و دیرینه‌ی شادمانی جمعی که معنایی چشمگیر و رمزگانی غنی را در خود نهفته‌اند، اندیشیده و درست و خردمندانه می‌نماید.

http://entekhabkhabar.ir/visitorpages/show.aspx?IsDetailList=true&ItemID=5235,1



برچسب ها: جشن مهرگان ، شروین وکیلی ، حسین زندی ،

شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Website Traffic | Buy Targeted Website Traffic