چهارشنبه 28 مهر 1395

غبار فراموشی روی آیین پرده‌خوانی همدان

   نوشته شده توسط: حسین زندی    نوع مطلب :روزنامه همشهری ،فرهنگ عامه ،گفتگو ،

غبار فراموشی روی آیین پرده‌خوانی همدان

نویسنده: حیدر زند خبرنگار همشهری -همدان
غبار فراموشی روی آیین پرده‌خوانی همدان
پرده‌خوانی در همدان قدمت دیرینه دارد اما این روزها رو به فراموشی است و باید احیا شود....
1395/07/28
پرده‌خوانی در همدان قدمت دیرینه دارد اما این روزها رو به فراموشی است و باید احیا شود.
 قدیمی‌ها تابلوهایی را که حسین قوللر آغاسی، محمد مدبر و حسین همدانی روی پارچه‌ای می‌کشیدند و یک پرده‌خوان می‌آمد و آن پرده را تشریح می‌کرد به یاد دارند. دهه‌های 30 و 40 خورشیدی شب‌های جمعه که از راه می‌رسید مردم همدان به گورستان روی می‌آوردند. برخی به خاطر درگذشتگان خود و برای آمرزش مردگان حلوا و خرما توزیع می‌کردند اما برخی از مردم برای سرگرمی به گورستان می‌رفتند  زیرا پرده‌خوان‌ها، معرکه‌گیرها، پهلوان‌ها و مداح‌ها در آنجا بساط پهن می‌کردند. در فضای گورستان جایی که دیواری وجود داشت مانند مسجد حاج کلب‌علی که در جوار گورستان و غسالخانه بود پرده‌خوان‌ها حضورداشتند. پرده یا تابلو نقاشی پارچه‌ای را به دیوار مسجد نصب می‌کردند و برای حاضران که اطراف تابلو گردهم آمده بودند تعریف و تشریح می‌کردند.

حس و حال مردم
پژوهشگر تاریخ همدان با اشاره به حس و حال مردم در هنگام تماشای پرده‌خوانی‌ها می‌گوید: حس و حال مردم جنبه‌های متعددی داشت. برخی اعتقادات مذهبی داشتند و زمانی که فرد پرده‌خوان وقایع کربلا و رخدادهای این حادثه را شرح می‌داد این افراد تاثر خاطر پیدا کرده و گریه می‌کردند. اما عده‌ای نیز برای سرگرمی به این مراسم مراجعه می‌کردند و از تماشای نمایش پرده‌خوان و شیوه اجرای پرده‌خوانی لذت می‌بردند. پرده‌خوانی یا تابلوگردانی‌ شغل بود و منبع کسب درآمد به شمار می‌آمد.
نصرالله آژنگ می‌افزاید: تابلو شامل موضوعات مختلفی بود. به طور مثال داستان تنور خولی از این قرار بود که سر امام حسین (ع) را در یک تنور به نام خولی مخفی می‌کنند تا از دست افراد دشمن در امان باشد. در این تابلو لشکر ابن زیاد را نقاشی کرده بودند که صف‌آرایی کرده و در مقابل این تنور و لشکر امام ایستاده‌ بودند. برخی تابلوها دربرگیرنده تصویری از حضرت عباس (ع) بود و سوار بر اسب در حالی که مشک آبی در دست داشت به طرف رود فرات می‌‌رفت تا برای اردو و لشکر امام حسین (ع) آب بیاورد. علاوه بر این‌ها یک سری تابلو بود که جنبه رزمی داشت.وی می‌افزاید: تابلوهای رزمی هم که دارای اجرای متفاوتی بود طرفداران خودشان را داشت. کسانی که افسانه و داستان‌های رزمی و شاهنامه‌ای را بیان می‌کردند، تلاش می‌کردند لحن حماسی به خود بگیرند و به صورت نقالی بود اما کسانی که تابلوهای دینی را تشریح می‌کردند به صورت حزن‌انگیز بود که مردم متاثر شوند و پول بیشتری پرداخت کنند. پرده‌خوان‌های تابلوهای رزمی با تابلوهای مذهبی تفاوت داشتند. معمولا شاعران علاقه زیادی به تابلوهای رزمی و حماسی داشتند.
آژنگ درباره تابلوهای رزمی توضیح می‌دهد: این تابلوها یا پرده‌ها بیشتر از داستان‌های شاهنامه بود؛ جنگ رستم و اشکبوس، جنگ رستم و سهراب، بیژن و منیژه، در چاه کردن بیژن، آمدن برزو به ایران و جنگ با رستم. صحنه نبرد این داستان‌ها را نقش کرده و روی پارچه به تصویر کشیده بودند و شرح می‌دادند.

استقبال کودکان
این پژوهشگر تاریخ همدان به استقبال مردم همدان به خصوص کودکان از این پرده‌خوانی‌ها اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد: بچه‌های کوچکی کنار پرده‌خوان‌ها و معرکه‌گیرها گرد می‌آمدند و گاهی شیطنت و شلوغ‌کاری می‌کردند و معرکه‌گیرها، پرده خوان‌ها و مارگیرها از دست برخی از این بچه‌ها به ستوه می‌آمدند.
وی ادامه می‌دهد: آن زمان بچه‌ها کلاه برسر می‌گذاشتند و زمانی که شلوغ می‌کردند معرکه‌گیرها کلاه آنها را برداشته و به دورترین نقطه‌ای که می‌توانستند پرتاب می‌کردند. به نظر می‌رسد ضرب‌المثلی که می‌گوید: «کلاهت پس معرکه است» هم از این جا آمده باشد.
خیلی از مردم این داستان‌ها و اشعار را به ذهن می‌سپردند و در گفت‌و‌گوهای روزانه از این داستان‌ها بهره می‌بردند. افراد اهل تحقیق هم بودند و یادداشت‌برداری می‌کردند. من هم در دوره نوجوانی از این آیین‌ها یادداشت برداری می‌کردم.
آژنگ می‌افزاید: کودکان هم از صحنه‌های رزمی تاثیر می‌گرفتند و در بازی‌ها نقش رستم یا سهراب را بازی می‌کردند و شخصیت‌ها و پهلوان‌های پرده‌ها به عنوان قهرمان در ذهن آنان نقش می‌بست.

پرده‌خوانی در گورستان
این پژوهشگر تاریخ همدان در پاسخ به این سوال که آیا پرده‌خوانی در همه گورستان‌های همدان برگزار می‌شد، می‌گوید: همدان گورستان‌های متعددی داشت اما این مراسم در مجموع در گورستان اصلی برگزار می‌شد. این گورستان در مکان فعلی دانشکده معماری بود. از جمله گورستان‌های قدیمی شهر گورستان میرزاتقی بود که بعدها روی آن دبیرستان شاهدخت سابق، ساختمان بیمارستان شیر و خورشید و فروشگاه فرهنگیان ساخته شد.
وی اضافه می‌کند: گورستان «شیدان» یا شهیدان که در محله جوادیه بود،گورستان ارامنه، کلدانی‌ها و آشوری‌ها که در محل خیابان طالقانی فعلی قرار داشت و بعدها بیمارستان اکباتان را روی آن ساختند. گورستان یهودی‌ها که درسر پل مراد و مسیر رودخانه‌ای که از روستای دیوین وارد شهر می‌شد قرار داشت بعدها از سوی یک از شهرداران همدان به پارک تبدیل شد.
گورستان «دو گوران» که در خیابان پاستور فعلی قرار داشت و دبیرستان پروین اعتصامی روی آن ساخته شد. گورستانی هم در قسمت شمالی شهر درکنار محله جولان قرار داشت. شهر چند گورستان پراکنده دیگرهم داشت. چند قبر یا تک قبر در محله‌های مختلف قرار داشت از جمله قبر «پلویی» که در نزدیکی حمام قلعه قرار گرفته بود.

احترام به پرده‌خوان‌ها
به گفته آژنگ هم پرده‌خوان‌ها از حرمت و احترام زیادی برخوردار بودند هم کسانی که نقاشی‌ها را کشیده بودند بسیار جایگاه خاصی داشتند.
این پژوهشگر می‌گوید: به خصوص کسانی که هنرشناس بودند ارزش و اعتبار خاصی برای آنان قائل بودند چون گذشته همین مردم را نشان می‌دادند و تاریخ را بیان می‌کردند چه تاریخ افسانه‌ای چه مذهبی و چه تاریخ واقعی. این‌ها بیان‌کننده تاریخ این مردم بودند به همین دلیل مردم نیز زندگی آنان را تامین می‌کردند و برخورد مناسبی با آنها داشتند.زمانی که تحت تاثیر قرار می‌گرفتند پول بیشتری می‌دادند چون زندگی این‌ها با اجرای پرده خوانی که هفته‌ای یک شب بود می‌گذشت.

هنر فراموش‌شده
وی ادامه می‌دهد: بیشتر تعزیه‌خوان‌ها در پای همین مراسم وارد تعزیه‌گردانی شدند. البته ممکن است گاهی شرایط خاصی به وجود بیاید و جرقه‌ای در زندگی کسی زده شود و درصدد این کار بربیاید. پرده‌خوانی هم نوعی آیین نمایشی است و می‌تواند موثر باشد.
 بیشتر افرادی که در همدان نقاش بودند به این پرده‌ها نیز علاقه‌مند بودند از جمله سیف الله گلپریان که  از معروف‌ترین نقاشان همدان بود.
به آژنگ می‌گویم پرده‌خوانی در حال نابودی است و دیگر اجرا نمی‌شود، برای احیا و حفظ این آیین‌ چه پیشنهادی دارید و او می‌گوید: متاسفانه از بین رفته و پیشنهاد من این است که ابتدا نقاشان علاقه‌مند به سنت‌ها کارهایی را هم در این زمینه انجام دهند تا یادآوری شود.
قدم بعدی این است که نهادهای متولی فرهنگ مانند وزارت ارشاد و سازمان میراث فرهنگی با آموزش و ارائه مشوق بتوانند افرادی را جذب کنند.
با برگزاری کلاس از سوی افرادی که شناخت دارند می‌توان این آیین نمایشی را احیا کرد.
http://ostani.hamshahrilinks.org/Ostan/Iran/Hamedan/Contents/%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B4%DB%8C-%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86?magazineid=


برچسب ها: همشهری همدان ، نصرالله آژنگ ، نقالی ،

شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Website Traffic | Buy Targeted Website Traffic